Phán quyết do Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đưa ra ngày 20/02/2026 trong hai vụ hợp nhất Learning Resources, Inc. kiện Trump và Trump kiện V.O.S. Selections, Inc. đánh dấu một bước ngoặt mang tính biến đổi trong luật hiến pháp Mỹ và chính sách thương mại quốc tế. Với tỷ lệ 6–3, Tòa án đã bác bỏ lập luận của nhánh hành pháp rằng Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế năm 1977 (IEEPA) có thể được xem như một nguồn quyền đánh thuế đơn phương tiềm ẩn.

Phán quyết này không chỉ phá bỏ khuôn khổ thuế quan “Liberation Day” – nền tảng của chương trình kinh tế nhiệm kỳ hai của chính quyền – mà còn khôi phục quyền của Quốc hội theo Điều I Hiến pháp về việc “đặt ra và thu các loại thuế, thuế nhập khẩu và thuế tiêu thụ”. Việc vô hiệu hóa ngay lập tức hàng tỷ USD thuế thương mại đã gây chấn động thị trường tài chính toàn cầu, buộc chính phủ liên bang phải điều chỉnh nguồn thu và kích hoạt kế hoạch “Game Two” – chuyển hướng sang các cơ sở pháp lý khác nhưng bị giới hạn hơn.

Kiến Trúc Lịch Sử và Pháp Lý Của Cuộc Xung Đột

Nguồn gốc của cuộc đối đầu hiến pháp này nằm ở quá trình tiến hóa quyền lực thương mại của Tổng thống trong suốt một thế kỷ. Từ thập niên 1930, Quốc hội ngày càng trao quyền cụ thể cho Tổng thống nhằm đảm bảo tính linh hoạt trong ngoại giao. Tuy nhiên, việc sử dụng IEEPA của chính quyền hiện tại là một sự mở rộng chưa từng có.

Đạo luật Trading with the Enemy Act (TWEA) năm 1917 từng trao quyền rộng trong thời chiến. Nhưng IEEPA năm 1977 được thiết kế nhằm hạn chế quyền lực này trong các tình trạng khẩn cấp thời bình.

Năm 2025, chính quyền tuyên bố thâm hụt thương mại và buôn bán opioid tổng hợp là tình trạng khẩn cấp quốc gia theo IEEPA. Dựa trên Điều 1702 – cho phép Tổng thống “điều chỉnh hoạt động nhập khẩu” – nhánh hành pháp áp thuế đối ứng diện rộng với gần như toàn bộ đối tác thương mại, cùng các mức thuế mục tiêu với Canada, Mexico và Trung Quốc.

Chính quyền lập luận đây là công cụ điều tiết chính sách đối ngoại chứ không phải thuế tạo nguồn thu – một điểm được Tổng Chưởng lý nhấn mạnh trong phiên tranh luận ngày 05/11/2025.

Bảng 1: Sự Tiến Hóa Các Đạo Luật Trao Quyền Thương Mại

Thông báo “Liberation Day” ngày 02/04/2025 là lần đầu tiên một Tổng thống dùng IEEPA để áp thuế nhập khẩu diện rộng mà không cần điều tra theo Section 232 hoặc 301. Hành động này lập tức bị kiện bởi nhiều doanh nghiệp và liên minh 12 bang do Đảng Dân chủ quản lý.

Lập Luận Của Tòa Án Tối Cao: Ý Kiến Đa Số Do Chánh Án Roberts Viết

Ý kiến đa số do Chánh án John Roberts soạn thảo, cùng các thẩm phán Gorsuch, Barrett, Sotomayor, Kagan và Jackson, đã bác bỏ lập luận của chính quyền trên cả phương diện văn bản lẫn cấu trúc hiến pháp.

Roberts nhấn mạnh rằng IEEPA không hề chứa các từ “thuế”, “tariff” hay “duty”. Việc cho phép “điều chỉnh nhập khẩu” không đồng nghĩa với quyền đánh thuế, vì Hiến pháp phân biệt rõ quyền điều tiết thương mại và quyền đánh thuế.

Học Thuyết “Major Questions Doctrine”

Tòa án áp dụng nguyên tắc yêu cầu Quốc hội phải trao quyền rõ ràng cho các quyết định hành pháp có ảnh hưởng kinh tế và chính trị lớn. Các mức thuế “Liberation Day” dự kiến tạo nguồn thu hàng nghìn tỷ USD và thay đổi cấu trúc kinh tế toàn cầu, nên được xem là một “câu hỏi lớn”.

Roberts kết luận: Tổng thống phải chỉ ra sự ủy quyền rõ ràng từ Quốc hội – và “không thể làm được”.

Thẩm phán Neil Gorsuch cảnh báo rằng nếu từ “regulate” được hiểu là quyền đánh thuế, điều đó sẽ loại bỏ mọi ràng buộc đối với quyền lực hành pháp. Thẩm phán Amy Coney Barrett cũng cho thấy cánh bảo thủ của Tòa không muốn mở rộng học thuyết “unitary executive” sang quyền kiểm soát ngân sách.

Quan Điểm Phản Đối: Góc Nhìn Chức Năng Và An Ninh Quốc Gia

Bản ý kiến thiểu số do Thẩm phán Samuel Alito viết, cùng Thomas và Kavanaugh, cho rằng nền kinh tế toàn cầu hiện đại tạo ra các mối đe dọa phi quân sự, nên Tổng thống cần linh hoạt sử dụng công cụ kinh tế như thuế quan.

Kavanaugh lập luận rằng học thuyết Major Questions không nên áp dụng vào lĩnh vực đối ngoại, nơi quyền lực Điều II của Tổng thống đạt mức cao nhất. Tuy nhiên, đa số thẩm phán không chấp nhận rằng “khủng hoảng an ninh quốc gia” có thể vượt qua sự phân chia quyền lực rõ ràng của Hiến pháp.

Tác Động Kinh Tế Nội Địa: Nguồn Thu, Lạm Phát Và Hoàn Thuế

Việc vô hiệu hóa thuế IEEPA tạo ra lỗ hổng tài khóa lớn. Chính quyền từng dựa vào nguồn thu này để tài trợ cho gói cắt giảm thuế “Big Beautiful Bill” năm 2025.

Bảng 2: Tác Động Tài Khóa

Năm 2025, Bộ Tài chính thu khoảng 132 tỷ USD từ các mức thuế này – nay bị xóa bỏ.

Thách Thức Hành Chính Trong Việc Hoàn Thuế

Phán quyết kích hoạt một trong những đợt hoàn thuế lớn nhất lịch sử Hải quan Mỹ, với tổng số tiền từ 129–175 tỷ USD trên hơn 34 triệu đơn nhập khẩu.

Quy trình hoàn thuế rất phức tạp:

• Entry chưa quyết toán: có thể sửa hồ sơ để hoàn nhanh

• Entry đã quyết toán: phải nộp khiếu nại trong 180 ngày

• Chính phủ có thể trả bằng tín dụng thuế thay vì tiền mặt – dễ dẫn đến kiện tụng mới

Doanh nghiệp nhỏ chịu ảnh hưởng nặng nhất trước đây. Ví dụ, Learning Resources cho biết chi phí thuế tăng từ 2.3 triệu USD năm 2024 lên gần 100 triệu USD năm 2025. Việc loại bỏ thuế được xem là cú “giải tỏa áp lực” mạnh cho các ngành bán lẻ và giáo dục.

Chiến Tranh Thương Mại Toàn Cầu Và Hệ Quả Ngoại Giao

Phán quyết làm thay đổi đáng kể đòn bẩy của Mỹ trong chiến tranh thương mại.

Bắc Mỹ

Thuế 25% áp lên Canada và Mexico với lý do khẩn cấp về ma túy đã bị bác bỏ. Điều này giúp giảm áp lực lên chuỗi cung ứng USMCA.

Bảng 3: Phản Ứng Quốc Tế

“Game Two”: Chiến Lược Lách Luật Mới

Chính quyền tuyên bố sẽ không rút lui khỏi chính sách thuế quan.

Section 122 – Thâm hụt cán cân thanh toán

Cho phép áp thuế tối đa 15% trong 150 ngày.

Section 301 – Điều tra thương mại

Cần chứng minh hành vi không công bằng, mất 6–12 tháng nhưng nền tảng pháp lý vững hơn.

Section 232 – An ninh quốc gia

Không bị ảnh hưởng bởi phán quyết, có thể mở rộng sang dược phẩm hoặc bán dẫn.

Bảng 4: Công Cụ “Game Two”

Tái Cân Bằng Địa Chính Trị Và Kinh Tế Vĩ Mô

Phán quyết buộc chính quyền phải điều chỉnh chiến lược “Pax Silica” – tái nội địa hóa chuỗi cung ứng công nghệ.

Châu Âu và châu Á đang hướng tới “tự chủ chiến lược”, tiêu biểu là FTA EU–Ấn Độ, nhằm giảm phụ thuộc vào chính sách thương mại Mỹ.

Triển Vọng Sản Xuất Nội Địa

Một số doanh nghiệp thép được hưởng lợi từ Section 232, nhưng ngành sản xuất rộng hơn chịu áp lực chi phí đầu vào tăng. Ước tính mỗi việc làm trong ngành thép tạo ra có thể khiến khoảng 80 việc làm ngành tiêu thụ thép gặp rủi ro.

Biến Động Thị Trường Tài Chính Và Lạm Phát

Việc gỡ bỏ thuế IEEPA có thể giảm áp lực lạm phát, đặc biệt ở hàng tiêu dùng. Tuy nhiên, bất định từ “Game Two” khiến biến động thị trường vẫn cao. Nếu các mức thuế được tái áp dưới Section 301 hoặc 232, tác động lạm phát dài hạn vẫn còn.

Kết Luận: Kỷ Nguyên Mới Của Kiện Tụng Thương Mại

Phán quyết đã khôi phục cân bằng quyền lực hiến pháp, nhắc lại rằng quyền đánh thuế thuộc về Quốc hội ngay cả trong tình trạng khẩn cấp. Nó mang lại sự giảm áp lực tạm thời cho thị trường và người tiêu dùng, đồng thời mở ra nguy cơ khủng hoảng hoàn thuế hàng nghìn tỷ USD.

Tuy nhiên, chiến lược “Game Two” cho thấy xung đột thương mại chưa kết thúc. Khi chính quyền chuyển sang Section 122, 301 và 232, cuộc chiến sẽ chuyển từ các tuyên bố khẩn cấp diện rộng sang các cuộc điều tra chi tiết và kiện tụng theo ngành.

Góc Nhìn Bổ Sung Cho Nhà Đầu Tư Chứng Khoán Việt Nam

• Ngắn hạn: quyết định này mang tính “risk-on” cho thị trường toàn cầu vì áp lực thuế giảm, có thể hỗ trợ nhóm xuất khẩu, logistics và cảng biển tại Việt Nam.

• Hàng hóa và nguyên liệu: giảm thuế Mỹ có thể làm hạ chi phí nhập khẩu toàn cầu, ảnh hưởng đến chu kỳ giá thép, nhựa, hàng tiêu dùng – cần theo dõi cổ phiếu chu kỳ.

• USD và lạm phát: nếu áp lực lạm phát Mỹ giảm, Fed có thể bớt diều hâu – thường là yếu tố tích cực cho thị trường mới nổi như Việt Nam.

• Rủi ro: “Game Two” khiến chính sách thương mại Mỹ khó đoán, nhà đầu tư nên theo dõi các cuộc điều tra Section 301/232 vì chúng có thể tạo sóng theo từng ngành (bán dẫn, dược phẩm, kim loại).